RAPPORT FRÅ FORPROSJEKTET KYRKJA I DEN KULTURELLE SKOLESEKKEN
Innhald:
1. PROSJEKTRAMMER OG GJENNOMFØRING Bakgrunn og målsetjing Tidsramme Prosjekttilskot Prosjektleiing Fire arbeidsseminar og eit fagseminar, nettverksbygging og informasjon
2. ARBEIDSSEMINARA Generelt
2.1 Kyrkje og arkitektur Innleiing Kyrkjearkitektur i DKS Prosjekt og prosjektidear
2.2 Kyrkjekunst Innleiing Kyrkjekunst i DKS Prosjekt og prosjektidear
2.3 Kyrkjemusikk Innleiing Kyrkjemusikk i DKS Prosjekt og prosjektidear
2.4 Kyrkjepoesi og drama Innleiing Kyrkjepoesi i DKS Prosjekt og prosjektidear Kyrkjedrama i DKS Prosjekt og prosjektidear
3. FAGSEMINARET, BARNET OG DET HUMANISTISKE PROSJEKT – Barnets plass og rolle i kirke, kunst og kultur Innleiing Barnet Kunsten Barnet og kunsten Barn og kunst i kyrkjeleg samanheng 4. OPPSUMMERANDE
RAPPORT FRÅ FORPROSJEKTET "KYRKJA I DEN KULTURELLE SKOLESEKKEN"
1. PROSJEKTRAMMER OG GJENNOMFØRING Bakgrunn og målsetjing Det nasjonale utviklingstiltaket Den kulturelle skolesekken (DKS) vart sett i gang våren 2001. Norske kyrkjeakademi (NKA) merka seg tidleg at det var behov for tiltak som kunne stimulere til at kyrkja sin kulturressurs vart utnytta i DKS. Hausten 2001 la vi planar for eit eige forprosjekt der hovudmålet var: - å gjere barn og unge, skole, kunstliv og kyrkje medvitne om dei kulturelle skattane innanfor musikk, arkitektur, biletkunst, litteratur og drama som kyrkjene forvaltar. - å inspirere og utfordre til kunstnarisk nyskaping retta mot barn og unge i denne samanhengen Den primære målgruppa har vore barn og unge i grunnskolen: 1. -10. klasse.
Forprosjektet retta seg inn mot kunst- og kulturlivet, kyrkja, skuleverket og dei pedagogiske institusjonane. Vi ville utfordre og inspirere kunstnarar og kulturinstitusjonane til å vere nyskapande og nytolkande i møte med kyrkje, tru og religion. Kyrkja ville vi utfordre til større medvit om eigen kunst- og kulturarv, og vi sette oss som mål å inspirere til stadig kunstnarisk fornying. Vi ønskte også at skuleverket og dei pedagogiske institusjonane skulle bli utfordra og inspirert til å skape god formidling for barn og unge omkring dei kunstnarlege og kulturelle verdiane som kyrkja har å by på.
I forprosjektet inviterte vi dei tre gruppene til dialog og samarbeid i ramma av Læreplanverket for den 10-årige grunnskolen (L97) og DKS.
Tidsramme Etter ein runde med søknader til ulike instansar og endeleg tilsegn frå Norsk kulturråd i juni 2002, kunne vi setje i gang arbeidet. Forprosjektet har vore gjennomført i perioden 2002 - 2003. Prosjekttilskot Dei samla prosjektkostnadane har vore på kr. 600.000,- Prosjektet er støtta av: Norsk Kulturråd: kr. 400.000,- KKD: kr. 50.000,- Kyrkjerådet: kr. 100.000,- Norske kyrkjeakademi kr. 50.000,-
Det var søkt om ei støtte til forprosjektet på kr. 750.000,-. Totalt fekk NKA løyva kr. 550.000,- I tillegg til dett kjem NKA sin eigendel på kr. 50.000,-.
Prosjektleiing Generalsekretær i NKA, Margunn Sandal har vore prosjektleiar. Styret i NKA har hatt det overordna ansvaret. Det er oppretta ei eiga referansegruppe for prosjektet der desse har vore med: Astrid Holen, Ivar Selmer Olsen, Harald Olsen, Marit Halvorsen Hougsnæs, Arne Fauske, Elen Gilje Aarseth. Det er halde to møter i referansegruppa og ut over dette er det kommunisert via e-post.
Fire arbeidsseminar og eit fagseminar, nettverksbygging og informasjon
Arbeidsseminar og fagseminar Det er gjennomført fire arbeidsseminar knytt til dei ulike kunstartane, og eit fagseminar om barnets plass og rolle i kyrkje, kunst og kultur. Arbeidsseminara gjekk over to dagar (lunsj til lunsj). Seminara om kyrkjearkitektur, kyrkjemusikk og kyrkjekunst fann stad i Oslo medan det siste om kyrkjepoesi og drama var lagt til Kristiansund. I utgangspunktet hadde vi lagt opp til fem arbeidsseminar. Men vi valde, ved nærare ettertanke, å slå saman verkstadane om kyrkjepoesi og drama og plusse på eit eige fagseminar om barnet og kunsten. Behovet for eit slikt fagseminar vaks fram i løpet av prosessen. Det gjekk opp for oss at det er heilt naudsynt å ta fatt i ein refleksjon kring synet på barnet, forståinga av kunst og forventningane til kva som skal skje i eit møte mellom barn og kunst. Vi måtte sjå nærare på dei teoriane som ligg til grunn for formidling til barn. Det vart innleidd eit samarbeid med Kristiansund Kyrkje Kunst Kulturfestival (KKKK) om fagseminaret: Barnet og det humanistiske prosjekt - Barnets plass og rolle i kirke, kunst og kultur. Prosjektleiar hadde ansvaret for den tematiske førebuinga av seminaret, saman med ei eiga arbeidsgruppe, og ho leia storparten av seminaret.
Nettverksbygging Både arbeidsseminara og fagseminaret har hatt brei deltaking frå både kunst- og kulturlivet, kyrkja, skuleverket og dei pedagogiske institusjonane. Totalt hadde arbeidsseminara og fagseminaret 168 deltakarar. (Så deltakarliste frå dei einskilde arbeidsseminara og fag-seminaret). Det har også vore prosjektleiar sitt ansvar å stå i kontakt med dei som har vore involverte i seminara og drøfte eventuelle oppfølgingsprosjekt. Dette har resultert i skisser til konkrete formidlingsprosjekt innan dei ulike kunstartane som det kunne vere aktuelt å gå vidare med dersom det vart løyva oppfølgingsmidlar. Prosjektleiar har vore i kontakt med ulike miljø som ikkje deltok på seminara, men som har synt interesserte for å initiere tiltak på dette feltet. Men først og fremst har seminara i seg sjølv hatt ein nettverksbyggande funksjon. Det er etablert kontakt mellom ulike miljø innan kunstliv, skule og kyrkje, og vi har registrert at nokre har innleia samarbeid om prosjekt.
Prosjektleiar har dessutan delteke på eksterne konferansar knytt til DKS, slik som Norsk Kulturråds årskonferanse: "Barn møter kunst" og ”Den blå broen”, nasjonal konferanse om Den kulturelle skolesekken, Tromsø.
Informasjon Prosjektleiar har skrive ein artikkel i tidsskriftet PRISMET om kyrkja i DKS, dette resulterte i oppslag i Vårt Land og kommentarar i andre tidsskrift. Det er fleire som etter dette har vore i kontakt med NKA for å få utfyllande informasjon. NKA har kome med innspel til arbeidet med Stortingsmeldinga om DKS, og vi vel å tru at dette er ein medverkande årsak til at kyrkja er inkludert blant dei kulturinstitusjonane ein reknar det som naturleg å samarbeide med i ramma av DKS. Også representantar for dei lokale akademia har vore aktive i sine miljø og har etterspurt den kyrkjelege dimensjonen i dette arbeidet. Generelt opplever vi at NKA gjennom sitt forprosjekt har skapt medvit i kyrkjelege samanhengar om DKS Vi har også har medverka til at kyrkja har fått ein naturleg plass i DKS. Slik er det bana veg for mange spanande prosjekt.
Oppfølging Då dei sentrale midlane til DKS skulle lysast ut, var det svært usikkert kva linje ein ville følgje i fordelinga; om det ville bli fordelt midlar gjennom nettverk som vårt eller direkte. Vi valde å søkje om ein samla pott til vidare fordeling. Etter vår oppfatning har forprosjektet gjeve oss ein kompetanse på dette feltet som få andre instansar set inne med, Vi meiner det er lagt eit godt grunnlag for å gå vidare med eit hovudprosjekt der vi utviklar konkrete formidlingsproduksjonar i samarbeid med andre aktørar på feltet, etablerer eigne nettsider og tek initiativ til etterutdanningsprosjekt.
Sekretariatet for DKS har til no valt å leggje seg på ei linje der ein frå sentralt hald støtter einskildprosjekt direkte og NKA har ikkje fått gjennomslag for søknaden sin. Men vi registrerer likevel at prosjektet får si oppfølging ved at deltakarar på seminara og andre vi har vore i kontakt med søkjer Den kulturelle skolesekken, i fylket, kommunen eller sentralt direkte og får støtte til konkrete prosjekt. Det gjeld blant andre Oslo Kirkemusikkfestival, Kristiansund Kirke Kunst Kulturfestival og Barnas Katedral i Bergen. Det er gledeleg å sjå at prosjekt knytt til kyrkjene og den kulturen dei rommar har kome med i DKS. Vi trur og håper at det vil kome nye initiativ i tida som kjem, blant anna som eit resultat av vårt forprosjekt.
Enno gjenstår det eit arbeid med å vidareformidle den kunnskapen og dei erfaringane vi samla gjennom arbeidsseminara. NKA vil også vurdere om vi sjølve skal utvikle konkrete prosjekt. Difor er ikkje arbeidet med DKS avslutta, sjølv om midlane til forprosjektet er brukt opp.
Evaluering Løyvinga frå Norsk kulturråd/Kyrkje og kulturdepartementet og Kyrkjerådet til vårt forprosjekt kom i ein viktig fase i utviklinga av DKS. Prosjektet har medverka til eit styrka medvit om kyrkja sin plass i DKS, slik vi ser det er reflektert i Stortingsmelding nr. 38, som kom i mai 2002.
Kunstnarar og kulturorganisasjonar er utfordra til å skape nye prosjekt i møte med kyrkje, tru og religion. Vi opplever at det er ei stor interesse for å utvikle nye produksjonar på dette feltet, både hjå dei store institusjonane, i frie grupper og blant einskildkunstnarar. Vi forventar difor at det vil kome mange gode søknader i tida framover, og vi har tru på at det vil vere vilje til å satse på dette feltet.
Forprosjektet har også vore ein medverkande faktor til at kyrkja sitt medvit om eigen kunst- og kulturarv er styrka. I starten av prosjektfasen fekk vi inntrykk av at det var nesten ingen på kyrkjeleg hald som kjende til DKS eller som hadde tenkt på kyrkjas plass der. Mot slutten fekk vi inntrykk av at dette var snudd, og det var eit stigande medvit om både DKS og utfordringa til kyrkja om å vere ein open, ansvarleg og aktiv aktør også på dette feltet.
Når det gjeld Den norske kyrkja si trusopplæring håper vi at prosjektet skal føre til ei styrking av dei ulike kunstuttrykka si stilling, ny refleksjon omkring synet på kunsten og ei djupare forståinga av barnekulturen. Det har samstundes blitt stadig viktigare å understreka at DKS og trusopplæring i Dnk er to heilt forskjellige prosjekt som ikkje må blandast saman.
I forhold til skuleverket og dei pedagogiske institusjonane har det blitt tydeleggjort at det i samarbeidet mellom skulen og kyrkja ligg eit stort utviklingspotensiale i å innlemme kunstnarlege og kulturelle uttrykk i realiseringa av skulen sine læringsmål.
Vi er også svært nøgd med det grunnlagsarbeidet som er gjort kring barndomsforståing, synet på kunst og kva som er kvalitetskunst for barn. Dette meiner vi er eit viktig tilskot til både til utviklinga av DKS framover og til kyrkja si satsing på trusopplæring.
Prosjektet har langt frå kartlagt alt som skjer av skapande verksemd i skjeringspunktet kyrkje/skule/kunst. Men det har synleggjort noko av breidda i dette arbeidet og det har vist kor stor gjenbruks- og spreiingseffekt kvalitetsproduksjonar på dette feltet har.
Like viktig er det at vi har fått fram det store utviklingspotensialet i det å lage kunstformidling med utgangspunkt i den kunsten og dei kulturuttrykka som er knytt til kyrkja. Det er vårt inntrykk at det enno er eit stykke å gå før barn jamt over får den kvaliteten dei fortener. Her må kyrkja, dei pedagogiske institusjonane og kunstnarmiljøa ta eit felles løft for å få opp kvaliteten. Vi treng også ein kontinuerleg debatt omkring kva som er kvalitet for barn.
Vi har ikkje fått internettsidene på plass, men denne rapporten gjev eit godt grunnlag for å gå vidare med det arbeidet. Omfanget vil likevel måtta bli avgrensa, då vi ikkje har fått midlar til ei slik satsing.
Målgruppa for vårt forprosjekt har vore kyrkja, kulturlivet og dei pedagogiske institusjonane. Vi har ført desse gruppene inn i ein dialog med kvarandre. Slik har vi fått spreidd informasjon og samstundes utfordra til nye samarbeidskonstellasjonar.
Hovudmålgruppa er likevel barn og unge i grunnskulen. Om vi lukkast å nå fram til dei med nyskapande kunstuttrykk, kunnskap om kulturarven og prosjekt der dei sjølve får utfalde seg som deltakande, utforskande og skapande menneske, vil no hengje på dei prosjekta som gror ut av forprosjektet.
2. ARBEIDSSEMINARA
Generelt Dei fire arbeidsseminara tok utgangspunkt i kunstartane. Seminara førde saman representantar frå kunst og kulturlivet, kyrkja, skuleverket og dei pedagogiske institusjonane. Kvar samling gjekk berre over to dagar, men det einskilde arrangement involverte mykje for- og etterarbeid. Det gjekk ut på å spore opp dei rette kontaktane og ressursane på det aktuelle feltet. Det handla om å etablere eit heilt nytt nettverk og følgje opp kontaktar i ettertid. Og det galdt innsamling av aktuelt stoff på området. Både i førekant og etterkant av seminara har prosjektleiar fått inn informasjon om tiltak og materiale som er av relevans prosjektet.
Det som blir presentert her er eit utdrag og samandrag av det som kom fram i seminara. I tillegg har vi teke med noko av det stoffet som for- og etterarbeidet har tilført. Innleiingsvis ser vi det aktuelle temaet i samanheng med intensjonane i L- 97 og DKS.
2.1 Kyrkje og arkitektur Tid: 28.-29.november 2002 Stad: St. Hallvard katolske kyrkje, Enerhaugen, Oslo Deltakarar og medverkande: 34 (Vedlegg 2.1.1) Program: (Vedlegg 2.1.2) Foredrag, innlegg og litteratur: (Vedlegg 2.0)
Innleiing Den kulturelle skolesekken skal forankrast i L97. (Læreplanverket for den 10-årige grunnskolen). Den som vil ta i bruk kyrkjearkitektur i samband med Den kulturelle skolesekken vil finne tilknytingspunkt i fleire av faga i L97. KRL er opplagt: Til dømes i 6. klasse skal ein lære om kyrkjebygga og deira arkitektur og symbolikk, og stavkyrkjene får ein særleg plass. I kunst og handverk kan det også vere mykje å hente om ein går til den lokale kyrkja: I 2. klasse, til dømes, skal ein bli "bli kjent med skulptur, arkitektur og bruksformer som er relevante i forhold til nærmiljøet".... og ein skal "besøke og samtale om uterom, f eks gater, plasser, torg og om ulike bygninger som har forskjellige bruksområder". I L 97 under Mål for mellomtrinnet, 5.-7. klasse, står det: " Elevene skal arbeide med lokal og nasjonal byggetradisjon for å utvikle kunnskap om og evnen til refleksjon over rom og bygninger. De skal få inspirasjon til egenutvikling ved å lære om lokale og regionale kulturtradisjoner og skulptur, kunsthåndverk og håndverk fra sin egen og andres kulturer."
Storingsmelding nr. 38, Den kulturelle skolesekken, nemner kyrkjene sin naturlege plass i sekken: "Den norske kyrkja forvaltar ein monaleg del av vår kulturarv gjennom dei om lag 1600 kyrkjene her i landet. Dels formidlar dei historia om levekår og tru i tidlegare tider, dels knyter dei fortid og notid saman fordi dei formidlar ei levande tru. 350 av kyrkjene i Noreg er bygde før 1650 og 28 av dei er stavkyrkjer. Desse er freda, og til saman meir enn 900 kyrkjer er rekna som særleg verneverdige av Riksantikvaren. Det rike kulturmaterialet, arkitektur, biletkunst, trearbeid, tekstilkunst og liturgisk utstyr, som mange av kyrkjene inneheld, er kjelder til kunnskap, lokal identitet og oppleving." Den lokale forankringa er basis i DKS. Stort sett alle lokalsamfunn har ei eller fleire kyrkjer i nærleiken og i mange lokalsamfunn er kyrkja det viktigaste kulturhuset ein har felles. Det har tradisjonelt vore lokalsamfunna som har hatt ansvaret for bygging, drift og vedlikehald av kyrkjene. Langt fleire enn dei som tek kyrkja aktivt i bruk ved gudstenester og andre arrangement har difor eit eigarforhold til dette bygget. Dette gjev eit godt grunnlag for ei lokal forankring av DKS med kyrkja som utgangspunkt.
Kyrkjearkitektur i DKS Bygget I kyrkjebygga kan ei sjå ei linje mellom tru og kreativitet. Ein kan fylgje denne linja og sjå på korleis dei ulike kyrkjebygga er forsøk på å manifestere det heilage og guddommelege og ein kan utforske korleis arkitektane har prøvd å skape ei opning til ei anna verd, ein grensestad. Her er det også eit godt grunnlag for å samanlikne med andre religionar sine sakrale bygg og reflektere over korleis ulike stilartar frå moskeen sine kontemplative ornament og klart strukturerte katedralar til barokken sin frodige sanselegdom kvar på sin måte har romma det heilage.
Arkitektonisk kan kyrkjebygga vere svært så ulike. Dei er likevel nokre delar vi kan finne att i alle kyrkjene: Hovudskip, sideskip, tårn, våpenhus, sakristi, kor osv. Dette gjev eit god grunnlag for å sjå på heimekyrkja i forhold til dei andre.
Kyrkja var si tids romskip; eit investeringsobjekt for det mest avanserte som var utvikla innan byggeskikk og teknologi. Kontrasten mellom dei små enkle husa som folk flest budde i og det store offentlege byggverket dei i fellesskap har reist er merkbar. Særleg gjeld dette katedralane våre. Studie av kyrkjebygga kan vere interessante både frå eit matematisk og samfunnshistorisk perspektiv. Kyrkjebygget har mange stader ein sterk identitetsskapande funksjon, slik Ishavskatedralen har blitt Tromsø og heile landsdelen sitt kjenneteikn.
Stavkyrkjene Og snakkar vi om norsk arkitektur kjem vi ikkje utanom stavkyrkjene. Dei er vårt land sitt unike tilskot til verdskulturen. Dei er våre einaste kort inn i verdas bygghistorie.
Ein skjellett og massivstruktur som står i dialog med det norske landskapet. Kva uttrykker desse bygga? Nokre vil seie dei synes å vere tihaldsstad for udefinerbare krefter, og ein talar om kreftene i det umedvitne og det undermedvitne...
"Bygningens form beskriver vekst, forandring, sammenføyning, tilpasning, sammenheng, forening av tilsynelatende motsetninger, enhet og helhet. Den visualiserer integrasjon - er samtidig forpliktende og befriende" (Kjell Lund).
Rommet Målet med det sakrale rommet sin arkitektur kan vere å tene og støtte liturgien, men også å løfte menneska ut av det kvardagslege og konvensjonelle og fristille sinnet for ei utvida erkjenning av å vere til. Arkitektar vil formulere seg forskjellig om kva som er arkitekturen sitt oppdrag i eit kyrkjerom. Noko av det ein kan vere merksam på i samband med kyrkjebygga er forholdet mellom det formaliserte rommet og det opne rommet. Eit lite strukturert kyrkjerom som arena for handling står til disposisjon for det uføresette og spontane. Eit ope rom krev større eigenaktivitet og større kreativitet enn når romet si innreiing og karakteren til rommet er fiksert og definert. Det sterkt formaliserte kyrkjerommet har eit formspråk som kan bli manipulerande og styrande. Sterkt formaliserte kyrkjerom kan gje mindre plass til tvil og subjektive søken.
I St Hallvard kyrkje på Enerhaugen i Oslo er rommet dekka av eit skall som heng ned og gjev lågast høgde der det tradisjonelt var høgast. Den hengjande "antikuppelen" synest å representere sjølve "det store mysteriet". Kva er det som senker seg ned over kyrkjerommet? ..."En ny og ukjent himmel er dette, en himmel som ikke er fjern, men underlig konkret tross sitt merkelige inntrykk". Den senker seg ned og selv om den lukker interiøret, aner vi et annet rom bak den spente hinne". ...Kuppelen henger tungt på den omsluttende veggen. Lys slipper bare inn i noen små åpninger i forbindelse med spalter i denne og rommet ville ha ligget i mørke hvis ikke elektrisk lys hadde vært brukt. I motsetning til de andre kirkene, befinner man seg i St. Hallvard i en hegnede hule. Ein gong vart nokre barn spurt om deira meining om kvifor taket i kyrkja er ein omvendt kuppel. "Eg trur at Gud hadde lyst til å lande her", var eit av svara. (Frå boka St. Hallvard kirke og kloster)
Staden Staden der kyrkja er bygd, er sjeldan tilfeldig. Utveljinga av kyrkjestaden kan byggje på ulike element. Det kan vere topografi, lysforhold, klima, estetikk og stadstradisjonar. Inntil moderne tid underordna menneska seg landskapet. Inngrepa i naturen var måtehaldne. Det var naturen som la premissa for plasseringa av bygningane. Kyrkja og kyrkjegardane var lenge det einaste felleseiget samfunnet hadde. Plasseringa var difor vald med omhug. Som regel var plasseringa sterkt eksponert: på ein kolle, på eit nes, eller ved eit vegskilje. Ofte kan vi finne spor etter ein eldre kultstad i der dei eldste kyrkjene ligg.
Det har likevel ikkje alltid vore stadane sine eigenskapar som har vore utslagsgjevande. Det kan vere at stadar har vorte haldne som heilage fordi dei viser til noko eller ber i seg noko som er meir enn staden i seg sjølv. Mennesket har kanskje ikkje valt den heilage staden fritt. Dei har leita etter den, eller den har blitt openberra for dei. Det kan knyte seg særskilde historier til den lokale heilagstaden; helgenar som har vore der, menneske som har opplevd særskilde openberringar, relikvie som er gøymd.
Staden er ikkje berre noko historisk. Ein stad blir skapt. Rituala er ikkje berre noko ein utfører når ein kjem til heilage stader, fordi staden er heilag. Rituala er med på å skape staden.
Kyrkjegardane I følgje L-97 skal ein blant anna i 4. klasse lære om "-begravelsens ritualer og symboler slik de brukes i norsk kirkelig begravelse;". I denne samanheng kan eit besøk på kyrkjegarden vere på sin plass. Her kan ein lære om gravferdstradisjonar, kyrkjegarden sin estetikk og plassering/eksponering i landskapet. Aust-vest-tradisjonen, inngjerding, trea og andre vekstar si rolle, og gravsteinane med deira symbolikk. Utviklinga av tradisjonen med å tenne lys på grava er også spanande.
Prosjekt og prosjektidear Vi vil her, mest i stikkordform, nemne nokre eksisterande prosjekt, prosjekt under utvikling, eller idear til prosjekt på feltet. Adresser til kontaktane er å finne i dei vedlagte adresselistene. Byggesettkirke For å bli fortrolig med kirkens formverden, kan elevene lære seg navnene på de ulike elementer i kirkene og se hvordan de varierer. Dette kan skje ved at elevene selv får håndtere elementene og sette dem sammen.
Tegneserie: Historiske stoppesteder. Glimt fra kirkebyggingens historie. Lærer man å kjenne kirkebyggingens historie vil man forstå hovedlinjen i arkitekturutviklingen her i landet og man vil se koblingene til samfunnsutviklingen Kontakt: direktør Ulf Grønvold, Norsk Arkitekturmuseum
Oppdag kirken din! Et undervisningsopplegg som gir elevene en veiviser til en oppdagelsesreise i sin egen kirke. Det vil bli lagt vekt på lokal forankring og lokale ressurspersoner trekkes inn. Via egenaktiviteter, eksempler og ressursmateriell og en illustrerende billedbase, vil elevene ha et analyseredskap i møte med kirkens formverden. Elevene kan gå kirkene i møte via forskjellige metoder. Fotografering med engangskamera, tegninger og modeller. Det blir utformet en egen kirkearkitekturkonkurranse. Det innebærer å velge tomt, plassering i landskap, materialer, type osv. Et mål vil være at arbeidet munner ut i en elevutstilling. Kontakt: Prosjektleder Silje Skrondal, Norsk Form Våre heilage rom: I dette prosjektet, som er under utvikling vil ein oppsøkje dei sakrale romma til ulike religiøse samfunn i Noreg. Og ein spør: Kva er det som gjer eit rom heilagt? Kontaktpersonar: Bente Guro MøllerInternasjonalt Kultursenter og Museum (IKM) og Ulf Grønvold Norsk Arkitekturmuseum (NAM) og
Omvising i kyrkja Fagplanane i KRL-faget og L-02 er rike på stoff som kan nyttast ved ekskursjonar til kyrkja. Mange skular har også ekskursjonar til si lokale kyrkje som eit fast ledd i undervisinga. Vi veit ikkje så mykje om korleis desse ekskursjonane fungerer, eller kva opplegg ein følgjer rundt om kring. Vi veit heller ikkje kven som står for omvisinga og kva formidlingskompetanse desse har. Truleg er det oftast prest, lærar eller kyrkjetenar som står for omvisinga. Vi har inntrykk av at det lokalt er utvikla fleire bra opplegg, men at det er eit stort forbetrings og utviklingspotensiale på dette feltet.
Lærar ved Hamre skule på Osterøy utanfor Bergen, Kristoffer Foldøy, har i mange år invitert barna med til omvising i Hamre kyrkje. Hans erfaring er at mange barn og ung i vår tid sjeldan eller aldri er i kyrkja. Rommet er framand for dei og dei er hjelpelause i forhold til kva dei skal søkja etter i eit sakralt rom. Vi vil så gjerne tru at barnet si merksemd automatisk vert fanga inn i kyrkjebygget sitt univers av arkitektur og kunstnarlege uttrykk. At kyrkjerommet og alt som fyller det stemmer sinnet til andakt og ro i så stor grad at det stenger andre aktivitetar ute. Men dei som har erfaring med å ta flokkar med born inn i kyrkjerommet, veit at det i alle fall ikkje fangar inn alle. "Derfor må vi som tek born og unge med dit vere losar og vegvisarar for dei. Vi bør ha ein god del fakta kunnskap om det vi går inn i, og vi bør helst vera i stand til å skapa forventning, spenning og undring gjennom måten vi legg kunnskapen vår fram på. Samstundes skal vi ikkje leggja lok på spontan personleg oppleving. den er svært viktig. Å kunna undra seg over noko er ein flott eigenskap. Men også undringa treng rammer. Det er vårt ansvar som omvisarar å gjera desse tydelege." Det er eit fint balansearbeid for ein lærar mellom det å gjere terskelen til kyrkja låg nok til at barna finn seg til rette der, og samstundes la dei ha ei oppleving av å kome inn i eit gudshus. For elevane, i alle fall nokre av dei, er dette kanskje eit gløtt inn i ei anna verd. Ein inspirasjon, ei undring eller i det minste ei god oppleving.
"Bygg en katedral" Dette opplegget tar blant anna sikte på å formidle handverkstradisjonar og byggetradisjonar til barn. Ein legg vekt på opplevingsdimensjonen. Det er utvikla eigne heimesider, slik at barna kan gå inn på nettet og finne sine roller. Alle barna har si eiga historie/forteljing; Den eine har kome til Nidaros som pilegrim. Den andre som handverkar. Den tredje er ført dit som fange og træl. Slik held ein fram og lar elevane velje sin "profil". Elevane blir inviterte til å reise tilbake til 1255. Tidslinja følgjer dei gjennom perler på ei snor. Kontakt: Prosjektleder Gry Kleven, Nidaros restaureringsarbeider, www.nidarosdomen.no/det skjer
2.2 Kyrkjekunst Tid: 12.-13. juni 2003 Stad: Mortensrud kirke, Oslo Deltakarar og medverkande: 34 (Vedlegg 2.2.1) Program: (Vedlegg 2.2.2) Foredrag, innlegg og litteratur: (Vedlegg 2.0)
Frå Grete Refsum sin installasjon, Oppdelt kors
Innleiing Vi har sett ovanfor korleis L-97 og Stortingsmelding nr. 38 om Den kulturelle skolesekken, utfyller kvarandre i synet på kyrkjekunsten sin plass. I KRL blir det understreka at den estetiske dimensjonen tila alle tider har vore ein sentral del av det religiøse uttrykket og at det difor er nærliggjande å la denne slektskapen kome tydeleg fram i opplæringa gjennom vekt på blant anna bildande kunst. Stortingsmeldinga om DKS er på si side oppteken av korleis den rikdomen kyrkjene disponerer på dette feltet også kan vere kjelder til opplevingar. Går vi inn i L 97, vil vi sjå at det også her er mange tilknytingspunkt i det som skal vera hovudmoment på dei ulike klassetrinna. I KRL skal 1. klasse stifte kjennskap med julemotiv frå kunsthistoria, 2. klasse skal bli kjent med bilde av Jomfru Maria, 3. klasse med bilete med pinsemotiv, 4. klasse med innreiinga i kyrkjene og sentrale kristne symbol, og slik kan vi halda fram. Innan for kunst- og handverk vil det vere mykje inspirasjon å hente for den som skal arbeide med lys som verkemiddel, skulpturar, fargar sin symbolverdi, ornament med meir.
Kyrkjekunsten i DKS "Ingen annen bygningstype har hatt så stor kulturhistorisk betydning som våre kirker. I norsk historie har kirken vært møtepunktet mellom det private og det offentlige, mellom det lokale, det nasjonale og det internasjonale. Byggingen av en ny kirke var et felles spleiselag for hele lokalsamfunnet. Mye omsorg, omtanke og kjærlighet ble lagt ned. De beste arkitekter, byggmestere, kunstnere og håndverkere ble engasjert - til glede for de som reiste kirkene og for oss som besøker dem i dag". Slik innleier fagredaktør Oddbjørn Sørmoen første bind av bokverket "Kirker i Norge". Han skriv vidare: " Kirken var ikke bare folkeoppdrager og forkynner, men også en estetisk kraft som påvirket generasjoners oppfatning av hva som var rett og galt, vakkert og stygt."
Den kunsten og det kunsthandverket vi finn rundt om i kyrkjene, representerer ofte denne samansmeltinga av det lokale og det nasjonale og det internasjonale. Handverkarar og kunstnarar vart henta inn frå andre kyrkjeanlegg, og når kyrkja var ferdig drog dei vidare til neste byggeprosjekt. Dei tok med seg kunnskap, idear og nye stilartar på tvers av landegrensene. I kyrkjebygga er difor ikkje berre den lokale handverkskulturen representert. Her er også den omfattande kontakten og samspelet med kulturar i andre land nedfelt. Det er henta inspirasjon frå andre landsdelar, frå resten av Europa og endå til frå land utanfor Europa. Heilt inn i den minste avkrok av landet har ein teke i mot - og late seg påverke - av dei nye epokane og stilartane etter kvart som dei har spreidd seg gjennom Europa.
I ei tid då ein innanfor kulturlivet er oppteken av å ta vare på og utvikle det fleirkulturelle og globale, skulle ein kanskje tru kyrkja med si lokale forankring ville måtta falle gjennom. Men dette er langt frå tilfellet. Den kyrkjelege kulturen har knytt og knyter det lokale til det globale og den syner korleis kunstnariske uttrykk har blitt og blir utveksla mellom lokalsamfunnet og det globale samfunnet. Eit av mange døme på dette er Rauland kyrkje der samspelet mellom det framande og det nære har kome til uttrykk i kyrkjebygget: " Kyrkjebyggjaren hev makta å skape ei blanding av heimleg bygdekunst og framand stilkjensle. Det er nettopp dette som særmerkjer mykje av det beste i norsk bygdearkitektur." (frå boka Kyrkja på Raulandsstrondi).
Eit medvite arbeid med den kyrkjelege kulturen kan gje eit godt grunnlag for dialogen med representantar for andre kulturar og livssyn/religionar om deira kulturskattar og den religiøse eller livssynsbaserte kunsten.
Når ein vil innlemme kyrkjekunsten i DKS, kan ein gripe fatt i dei mest markante kunstverka. Ofte vil vere altertavla, glasmaleri, skulpturar og krusifiks, men også kunsthandverket i interiør og inventar, utsmykking og tekstilar er utømmelege kjelder. Kyrkjene rommar mykje kunsthandverk. I kunst og handverk kan ein hente inspirasjon til arbeid med lokale handverksteknikkar eller hente fram gamle teknikkar som barn og unge i dag ikkje er kjende med. Det kan vere treskjerar- eller steinhoggarkunst, saum og vevnad osv.
Frå Gunnar Torvunds altertavle i Morensrud kirke
Kva kunst "passar" for barn? Mykje av kunsten i kyrkjene er eldre kunst. Vil den vere interessant for barna? Her er det tydelegvis fleire meiningar. Kunstprofessor Gunnar Danbolt har teke til orde for at ein i større grad bør ha med temporære utstillingar i kyrkjene og la moderne kunst utfalde seg i kyrkjerommet. Dette ville også kome barna til gode. Moderne kunst har barna sjeldan vanskar med. Mykje av kyrkjekunsten er vanskeleg tilgjengeleg for barn. Å gje omvisningar for barn i gamle kyrkjer er ikkje noko lett oppgåve, og for mange barn blir det ei dårleg oppleving. Ein kunne kanskje i større grad hente inn engasjerte kunstnarar eller gode formidlarar til utføre oppdraget. Moderne kunst har ofte ein open karakter. Samanlikna med vaksne, er barn er ofte opne. Dei møter kunst utan filtre og tar gjerne i mot dristige verk. Det best er når barna sjølve får gje noko til kunstverket, får hjelpe til og vere aktive. Når ein har prosjekt med barn, er det viktig at ein tek tak i den opplevinga barnet har. Barnet lærer gjennom sansane. Difor skal ein la barna kjenne på tyngde og på det lette, masse og volum. I kyrkjene kan barna få oppleve dei magiske augneblinka. Kunst skapar rom - magiske rom. Desse romma finn vi i både nye og gamle kyrkjer.
Jesusreklame i kyrkja Mange kyrkjer har altertavler frå 1800-talet. Mellom 1850 - 1910 vart det reist 720 nye kyrkjer i Noreg. 1800-talets biletuttrykk er utbreidd over heile landet. Kva uttrykk er dette? Adolph Tidemanns tavler vart enormt populære. Dei var kopiert i utallege utgåver - endå inn på 1900-tallet. Også andre populære motiv vart kopiert. Det vil seie at ein stor del av altertavlene rundt om er kopiar frå 1800-talet, og det er ikkje alltid dei største kunstverka. Men det går an å lage opplegg om denne kyrkjekunsten også. Ein kan ta opp symbolbruk, biletkonvensjonar - spesielt knytt til Kristusframstillinga, kunsthistorie/samfunnsfag, samanlikning med moderne kyrkjekunst, visuell kommunikasjon ("Jesusreklame"), korleis biletet blir oppfatta i forhold til forteljinga i Bibelen osv. Eigenaktiviteten kan kome inn gjennom f. eks å male/skildre eiga oppfatning av Jesus-figuren og dei bibelske forteljingane. Internett kan vere ein god kanal til å utvikle hjelpestoff om dette som dei lokale skulane kan ta i bruk. Prosjekt med utgangspunkt i 1800-talets biletuttrykk ville ha stor fleirbruksverdi.
Fram til vi fekk Gutenberg og boktrykkjarkunsten skjedde mykje av tolkinga og forståinga av universet/verda gjennom symbol. I dag er symbola i ferd med å erobre tilbake den posisjonen dei hadde før ordet overtok. Stadig fleire barn og unge forstår og fortolkar i dag verda gjennom symbol. Ikonar på skjermen, logoar, merkevarer, og så vidare. Ikonar er ikkje noko nytt for kyrkja, og kanskje tida er inne til å hente fram att noko av den ”gamle” kunnskapen om bileta og ikonane sin plass.
Prosjekt og prosjektidear Formidling av kristendommens innhald til barn gjennom notidige kunstuttrykk Kunstnaren Grete Refsum har laga ei framstilling av faste- og påsketidas teologiske innhald. Gjennom ein oppdelt kross har kunstnaren freista å lage eit krusifiksuttrykk var ope og som slik inviterer tilskodaren til deltaking. Utstillinga har vore brukt i kyrkjer i eit samarbeid mellom kyrkje og kunstmuseum. Skuleklassar vart invitert og barna fekk utdelt eit ark som forklarte kva dette symboliserte. Det fekk god mottaking. Barn blir nyfikne når dei ser noko konkret. Det at objektet er ukjend, gjer at dei må tenkje på nytt.
Kontakt: Grete Refsum
Frå Grete Refsum sin installasjon, Oppdelt kors
Interaktiv utgåve av kyrkjerom Norsk institutt for kulturminneforsking (NIKU) har spisskompetanse på kyrkjebygg og kunst. Ved hjelp av programvare kan dei vere med å gjenskape fortida i 2-D eller 3-D på ein nettstad. Landskap, bygningar og enkeltobjekt kan bli synt fram i sine forskjellige historiske framtoningar. 3-dimensjonale bilete i formidling av kyrkjekunst til barn gjer det mogleg å ta barna med inn i eit kyrkjerom, fylle rommet med interiør, bilete eller personar og setje inn musikk, klangar og så vidare. Ein kan kople eit slikt prosjekt opp mot besøk i den lokale kyrkja. Det gjev høve til samanlikning med andre kyrkjer, til å gå tilbake i historia, og sjølv skape eit heilagt rom med dei tradisjonelle elementa eller andre element ein kunne tenkje seg å ha med. NIKU arbeider også med todimensjonale presentasjonar i programmet "Photoshop". Her kan ein gå inn og sjå på ei mellomaldersk gravtavle, kalvariegruppa i Urnes stavkyrkje, eller andre gjenstandar i kyrkjene og prøve å gjenskape fargar og form ut frå den kunnskapen NIKU set inne med.
Kontakt: Jan Brendalsmo
2.3 Kyrkjemusikk Tid: 10.-11. juni 2003 Stad: Oslo, Hotell Norrøna/Oslo domkirke Deltakarar og medverkande: 26 (Vedlegg 2.3.1) Program: (Vedlegg 2.3.2) Foredrag, innlegg og litteratur: (Vedlegg 2.0)
Innleiing Stortingsmelding nr. 38 nemner kyrkjemusikken som ein særleg ressurs: "Livet i kyrkjene, musikken, liturgiane og tekstane vil òg vera kjelder til profesjonell formidling av kunst for elevar. I mange kyrkjer er det tilsett kyrkjemusikarar, som kan vere potensielle ressursar i samband med formidling av musikk, og for å stimulere til eigne forsøk som utøvarar. " L-97 seier: "Skulefaget musikk er den ytre ramma for å gi alle barn og unge høve til å få del i den musikalske røynsla og kunnskapen som andre har skapt, og å få opplæring i å kunna gi musikalsk uttrykk for sitt eige liv ut frå eigne føresetnader. Ei viktig side ved faget er den skapande aktiviteten, ei anna side er den mottakande. Desse to perspektiva skal komme til uttrykk ved at elevane skal syngje, spele og danse, komponere og lytte."
Det er på det kyrkjemusikalske feltet kyrkja kan stille med dei største ressursane. Med eigne musikarar, ein stor orgelpark, korverksemd og lange musikalske tradisjonar har kyrkja mykje å koma med. Kyrkjemusikarane er oftast profesjonelle musikarar, som burde ha eit godt utgangspunkt for samarbeid med andre kunstnarar om å skape formidlingsproduksjonar til barn. Men det er grunn til å tru at mange organistar har liten barnefagleg kompetanse. Det er ei utfordring.
Kyrkjemusikk i DKS Premiss for musikkformidling til barn Kva kjenneteiknar god musikkformidling til barn? Det er generelt semje om at barn skal ha kvalitet. Men korleis utviklar og sikrar vi kvaliteten på musikkformidlinga til barn? Og kva vil det seie å "ta barna på alvor" i denne samanhengen? Ein musikkprodusent bør alltid vere medviten om kven som er målgruppa for formidlinga. Produsenten må alltid ta sitt publikum og deira kultur på alvor. Musikkformidling til barn byggjer på to grunnpilarar: 1. Barnekulturen og 2. Barns lyttepreferansar
1. Barnekulturen. Å byggje ei formidling på barnekulturen sine premiss er ikkje å gå inn i ei rolle der ein later som ein sjølv er barn, eller å spele klovn. Det er gjort fleire forsøk på å definere barnekulturfeltet til forskjell frå vaksenkulturen. Dette har blant anna blitt definert gjennom stikkorda:
Vaksne kan trivast med smale og sektororienterte tilbod. Barn derimot føretrekkjer formidlingsformer som spelar på eller appellerer til eit vidare spekter av kjensler og tankar. Dette har samanheng med korleis barn sansar verda, korleis dei tek imot inntrykk. For den som vil formidle noko til barn blir det viktig å utvikle noko som står i forhold til barnas heilskaplege sansing. Når barn sansar og tolkar gjennom fleire kanalar samstundes, må dei ansvarlege også formidle gjennom fleire kanalar. Ein må ta i bruk ulike kunstartar som spelar saman i ei heilskapleg formidling. Eit slikt uttrykk kan vi kalle eit polyestetisk uttrykk.
2. Barns lyttepreferansar og musikalske utvikling Barn bør møtast musisk som barn og ikkje som uferdige vaksne med utviklingspotensiale i seg til å bli musikarar. " Spørsmålet er ikke hvor bra kan barn i ulike aldre gjøre det og det, men hvordan opplever barn på ulike utviklingsstadier musikk? Hva fester de seg ved i musikken? Hva gjør de med den? Med en slik vinkling blir barns måte å forholde seg til musikk på ikke noe mindreverdig i forhold til voksenverdenens normer, men derimot en annen måte å organisere lydverdenen på både følelsesmessig og kognitivt." (B. Sundin: Barns musikaliska utveckling, 1995, s.26)
Som i annan utvikling går barns musikalske utvikling i rykk og napp. Det er gjort forsking på barns oppleving av melodiar, som syner at det først er mot slutten av førskolealderen at barn reproduserer ord, rytme og tonehøgde heilt eller delvis. Når det gjeld rytme, har dei fleste førskolebarn vanskar med å halda ein rytmisk puls, og heilt opp til åtte-tolvårsalderen kan barn ha problem med dette. Likevel skal ein ikkje unngå rytmisk musikk med dei minste. Barn lærer av å oppleve. På same måte som dei lærer språk av å lytte til andre snakke, slik lærer dei også rytme gjennom rytmeopplevingar. Når det gjeld opplevingar av harmoniar er det først i ti-tolvårsalderen at barn kan oppfatte og, i einskilde tilfelle, analysere harmoniar. Men her spelar sjølvsagt mange faktorar inn, som til dømes "øvingseffekten". Det er allment akseptert at klangen har ein større plass i barn si musikkoppleving enn i dei vaksne si oppleving. Det er grunn til å tru at barnas totalsansing fremmar ein klangsentrert lyttaroppleving. Mange forskarar hevdar vidare at det dynamiske elementet er viktig ved sidan av klangfargen og ikkje minst ser det ut til at forandringar i tempo kan begeistre og fange dei minste si merksemd. Den som ønskjer å kommunisere musikalsk med barn har eit godt utgangspunkt om han eller ho kjenner til kvar barnet er i si musikalske utvikling. Barn har andre lyttepreferansar enn vaksne. Difor er det større sjanse for å kommunisere med barn dersom ein tek utgangspunkt i deira oppleving av musikk. Det inneber å presentere musikk som er rik på dei musikalske elementa som barna lyttar etter.
Den heilskaplege opplevinga Rørsle skaper musikk - musikk skaper rørsle. I huska, i bilen, bak på sykkelen, der syng barn. Barn dansar, hoppar, spring og voggar til musikk. For barn høyrer musikk og rørsle saman.
Dialog og samhandling er kanskje dei elementa som i dag er best ivaretatt i konsertar med barn. Ellen Os seier dette om kunstformidling til barn: "Dersom man tar barns evne til kommunikasjon alvorlig, må deres bidrag i kommunikasjonen ses som meningsbærende, de er ikke bare uttrykk for en tilfeldig atferd". Polyestetikken har først og fremst kome til uttrykk i konsertar med storytellerpreg, der samansmeltinga av ulike kunstuttrykk ligg i musikk og forteljing ofte med elementa av drama (med skodespelarar, dansarar, dukker osv). Kreativitet og prosessorientering i musikkformidling til barn kan handle om at barn blir dregne inn i eit tett, skapande musikalsk samarbeid med utvalde musikarar i eit orkester. Det kan vere komposisjonsprosessar som strekkjer seg over fleire dagar og som munnar ut i ein konsert bygd på barn og unge sitt arbeid For dei som skal jobbe med barn vil det vere viktig å sjå på kva som er sjangerkjenneteikn i barneproduksjonane. Ein definisjon av sjangerkjenneteikn kunne gje ein god fagleg plattform for produksjon, diskusjon og evaluering av musikkformidling til barn.
Det skapande Skapt i skaparens bilde er mennesket først og fremst ein skapar. Den skapande evna er såleis grunnleggjande og allmenn. Og vil ein menneskets beste, må denne evna takast på alvor og ikkje hindrast, seier komponisten Magnar Åm.
Heile livet er ein skapingsprosess. Kva livet skal vere er noko me skaper; me går frå erfaring til erfaring og søkjer medvite eller umedvite å leve i tråd med eit indre ideal om kva som er mest meiningsfullt. Rundt oss har me menneske som meir eller mindre medvite gjev oss tilbakemeldingar som justerer kursen vår. Det dei ser i oss lokkar dei medvite eller umedvite fram over tid. Slik er me kvarandre sine medskaparar gjennom det vi ser i kvarandre og det vi oppmuntrar. Dei som arbeider med barn må vere særleg merksame på det ansvaret dei har i forhold til menneske som er lite medvitne om sin eigen kurs. Gjev ein positiv tilbakemelding på barnets eiga skiljeevne, blir ein meir i stand til å skape ein eigen kurs.
Medvit om korleis vi skaper livet slik vi innerst inne vil det skal vere og det å hjelpe dette medvitet fram i andre kan stå som det viktigaste målet ein kan setje seg. Då hjelper ein både si eiga og andre si modning. Å modnast er å kjenna på kva som må bli annleis, og så gjera noko med det. Dette siste er også kjernen i kreativ problemløysing og konfliktløysing og ikkje minst i kunstnarisk skapingsarbeid. Difor er det ei god erfaring å prøve å uttrykkje seg gjennom eit formspråk og slik øve opp evne til å kjenne etter kva som må endrast eller kome til. Gjennom å uttrykkje seg kan ein la det indre trykket kome ut og få ei form slik at ein kan kjenne seg igjen i det, bli i stand til å betrakte det, og bli det bevisst på ein ny måte. Slik lærer ein også seg sjølv betre å kjenne.
Evna til å forstå kva som ligg i andre sine kunstuttrykk kan vere avhengig av at me sjølve har sysla med liknande forming. Difor er slike kreative prosessar viktige for skulesekken.
Prosjektet og prosjektidear "Jakta på melodiane" "Jakta på melodiane" er eit komposisjonsprosjekt med komponisten Magnar Åm som fagleg vegleiar. Produsent er Jostein Stalheim. Idé og bakgrunn for opplegget er å synliggjera og ta vare på prosessen som ein komponist arbeider med, i form av inspirasjon, tema, assosiasjon, eksperimentering,leik, etterlikning, skaping og notasjon. Prosjektet har desse faste komponentane: 1) Barna får utdelt eit ord: "åleine" og blir bedne om (i lekse) å setje to eller tre tonar til ordet 2) Neste steg er å byggje ut melodien ved å gjenta dei same tonane, og leggje til litt fleire. 3) Tredje steget er å gjenta endå ein gong, men no leggje til så mange tonar at det kan kjennast som ei fullføring av det dei to første stega stiler mot (barform). 4) Fjerde steg er å prøve å finne rytmen ein vil at melodien skal ha, det vil seie å tidfeste tonane i høve til ein puls. Pulsen blir plassert som loddrette strekar over notane eller mellomromma. Dette blir sidan omtolka til noteverdiar og dermed er melodien ferdig. 5) Dei som vil kan lage ein tekst til melodiane. 6) Når melodiane er ferdige reiser Åm rundt til skulane, møter så mange komponistar som råd, kommenterer melodiane og diskuterer moglege måtar å arrangere dei på. 7) Siste steg i prosessen er at tre profesjonelle musikarar reiser på turné og på kvar skule framfører dei ein konsertversjon av komposisjonane frå skulen, gjerne i samspel med elvane sjølve. Lærarane må sjølve gå gjennom heile prosessen på førehand for å kunna føre elevane gjennom den.
Utganspunktet her var eit ord. Det kunne like gjerne vore eit rom eller eit bilete. Difor kan prosjektet lett la seg gjennomføre med kyrkjerommet både som utgangsinspirasjon og som endeleg konsertstad. Kontakt: Magnar Åm og Jostein Stalheim
Vintersangfesten i Kongsberg kirke /Orgel med trøkk Dette arrangementetsamlar nesten 1300 barn frå åtte barneskular i Kongsberg. På grunn av den store oppslutninga blir det arrangert to konsertar. Elevane øver på førehand inn ei rekkje songar før dei kjem saman i kyrkja, og kvar skule har fått sine songar som dei har solo-oppgåver på. Salmar frå Norsk salmebok dannar basis for songmaterialet, men også folkemelodiar frå andre land og kontinent blir brukt. Eit eksklusivt orkester med trompetar, kontrabass, perkusjon, flygel og sist men ikkje minst med Glogerorgelet drar opp songen og medverkar til at det blir full trøkk. Konsertane er opne for publikum. Og arrangørane fortel at det er ei heilt spesiell oppleving å høyre og sjå ei kyrkje fullsett av barn som syng med trøkk. Kontaktperson: Kantor i Kongsberg, Jan Einbu
"Orgel med trøkk " er ein form for skule/kyrkjesamarbeid som spreier seg. Tradisjonen er teken opp på Karmøy ved Avaldsnes kyrkjelyd, der ein arrangerte slike konsertar våren 2003. Kontaktpersonar:Pedagog Sissel Andsnes og kantor Julie Harbrecht / www.karmøyped.no/kulturskrinet
Også i Sarpsborg har ein starta Vintersangfest. Organistane i samarbeid med fleire av dei mest profilerte musikarane i distriktet inviterte i februar 2004 5.klassingane i byen til Vintersangfest i Sarpsborg kyrkje. (Orgelet i Oslo domkirke)
Mellomaldersalmar og dans for barn Barn, særleg dei i alderen 9-12 år, kan ha stor interesse for salmar og songar frå mellomalderen. Fleire av desse salmane kan ein danse til i sirkel- eller kjededans. Det er songar som passar til mange av høgtidene i kyrkja - til advent, jul og påske. Det blir fortalt at folk i mellomalderens midnatts julemesse gjekk fram til koret der dei fann krybba med eit vakkert påkledd barn av voks oppi. Dette barnet vart vogga av alle. I ei kyrkje i nærleiken av Leipzig dansa både jenter og gutar og også nokre vaksne til salmen "Resonet in laudibus/Klinge skal et jubelkor". Det er utvikla koreografiar i ulik vanskegrad for dansar rundt krybba medan ein syng denne salmen. I mellomalderen dansa munkane rundt ein labyrint i golvet i katedralane, medan den eldste av dei kasta ein stor gyllen ball (pilotá; symbol for Kristus) til dei, medan han dansa inn i - og gjennom - labyrinten. Dette var ei symbolhandling for død og oppstode. Kontaktperson: Emma Elze Bongers, kantor i Ås, Reinsvoll
Folkemusikken i kyrkjemusikken - folkemusikken i orgelmusikken Dette er eit samarbeidsprosjekt mellom Norsk orgelfestival, kulturavdelinga og kulturskrinet i Karmøy. Målet med prosjektet er å gjera elevane kjent med folkemusikktradisjonen i den lokale og nasjonale kyrkjemusikken. Elevane blir aktivisert gjennom å lære utvalde salmar og folketonar, og ved å delta på konserten. Det er lagt opp til fire orgelkonsertar på ein dag i fire kyrkjer. Fire organistar er involvert, pluss ein kvedar og ein programvert. Kulturskrinet har ansvaret for kontakten med skulane. I førebuingsfasen blir det arrangert planleggingsmøte med organistane der ein fastset programvalet. Det blir sendt ut informasjon til skulane med ei lærarrettleiing. Så er det presentasjonskveld og dessutan skulebesøk for å informere om konsertane. I L-97 er folkemusikk eit sentralt emne i musikkplanen for 6. klasse. Nokre stader er også 4., 5. eller 10.klasse også invitert.
Erfaringane frå prosjektet er positive og dette vil bli vidareført. Kontakten med skulen er viktig og kan styrkast gjennom skulebesøk og rettleiingar "vaskesetel" til skulane. Karmøy har også teke opp "Orgel med trøkk" og har dette med i kulturskrinet. Kontaktpersonar:Pedagog Sissel Andsnes og kantor Julie Harbrecht / www.karmøyped.no/kulturskrinet
Orgelpresentasjon for skuleklassar Visjonen bak dette opplegget er at alle barn skal få ei oppleving av eit orgel i si kyrkje eller i relativ nærleik. Kyrkjerommet har alle føresetnader for ei god lyttaroppleving. Barna skal få ei førstehandsoppleving av den fantastiske verda som bur i eit orgel. Opplegget blir utvikla i samarbeid med dansar og koreograf. Det er basert på leiken, der orgelet blir presentert som eit slott, organisten ikler seg parykk og silkekappe og har blitt Carl Philip Emanuel Bach som har tjuvlånt faren sitt orgel og leikar seg gjennom dei ulike lydane orgelet kan lage. Jon Stubberud og Maiken Nøtsund Fotland i Oslo domkyrkje Kontaktperson: Jon Stubberud, Eidsvåg menighet Etterutdanning og inspirasjon Gjennom organistane og kantorane har kyrkja ein stor stab av profesjonelle kunstnarar knytt til alle dei lokale kyrkjene rundt om i landet. Men mange organistar sine føresetnader for drive musikkformidling til barn er avgrensa. Ung kyrkjesong har gjennomført eit prosjekt om kompetanseutvikling for kyrkjemusikarar med tanke på arbeid med barn. Konklusjonen er at det er behov for etterutdanningstiltak for kyrkjemusikarar for å auke kompetansen på formidling av kyrkjemusikk til barn. Ein annan konklusjon er at grunnutdanninga i kyrkjemusikk bør styrkjast når det gjeld barnefagleg kompetanse. Særleg når det gjeld barns musikalske utvikling. I rapporten står det: "Det må bli gitt innføring i emne knytt til samarbeidet kyrkje - barnehage - skule og formidling av kyrkjemusikk til barn og unge". Sett frå eit DKS-perspektiv er det avgjerande at organistane utviklar kompetansen sin på musikkformidling til barn, slik at dei kan utvikle produksjonar som er særleg retta inn mot barn som målgruppe og med sine særskilde sjangerkjenneteikn.
Kontakt: Ung Kirkesang v/ Nils Hidle
2.4 Kyrkjepoesi og drama Tid: 24.-25. september 2003 Stad: Caroline Konferansesenter Deltakarar og medverkande: 18 (Vedlegg 2.4.1) Program: (Vedlegg 2.4.2) Foredrag, innlegg og litteratur: (Vedlegg 2.0) Innleiing I L-97 er det formulert som eit mål i KRL-faget at ”elevane skal få god kjennskap til hovedinnhold og hovedpersoner i noen av de mest sentrale fortellingene i Bibelen...” Både i norsk og KRL er det lagt opp til at ein skal gjere seg kjend med salmetekstar, lære dei og syngje dei. Dei skal lære å kjenne ulike sjangrar og forteljinga har ein stor plass. Og Stortingsmeldinga om DKD følgjer opp: ”Livet i kyrkjene, musikken, liturgiane og tekstane vil òg vera kjelder til profesjonell formidling av kunst for elevar” Kyrkjepoesi i DKS Premiss for at Den kulturelle skolesekken skal fungere: Forfattaren Oskar Stein Bjørlykke har lang erfaring med formidling av poesi til barn og har nokre råd å gje bort: 1. Spel på lag! Ein lyt spele på lag med læraren og skulen. Skal ein inn i skulen og møte skulen og elevane, så må ein då spele på lag, og føle at ein gjer noko saman med dei. Når du kjem inn i skulen utanfrå kan du lett få ei inntrengjarrolle. Du kan fort bli eit framandelement, noko rart som ikkje har samanheng med det som elles føregår der. Ofte kan det kjennast slik for ein kunstnar som kjem inn i eit klasserom. Men spelar du på lag kan det bli annleis. Lagspel i formidlingsaktiviteten kan bety: - å ha kontakt på førehand, ikkje berre kome busande inn frå det ukjende. Det kan vere ein telefonkontakt, ein samtale på førehand, og ikkje minst ei gjennomdrøfting av heile opplegget.
Definér deg sjølv Lagspel inneber også: Skal ein vere ein del av eit lag, så må ein vere noko. Ha ein gestalt. Bety noko. Framstå tydeleg. Det krev eit defineringsarbeid for den som skal formidle. Du må definere deg sjølv og stoffet ditt når du skal møte skulen. Kven er eg? Kva er eg? Kva representerer tekstane mine?
Set det du har i relasjon til den livssfæren du møter Men du må også kunna kommunisere. Det som du er og det som du betyr må kunna setjast i relasjon til den livssfæren du møter.
Det kan bety at du relaterer stoffet ditt til eit eller fleire fag i skulen. Oskar Stein Bjørlykke seier dette om å relatere det til faget: " Eg har tenkt på norskfaget når eg har laga presentasjonen min. Ved sida av at eg har lese opp, har eg for eksempel snakka om det å skrive. Alle elevar skal lære å skrive. Og det at eg saman med opplesinga fortel om korleis eg skriv, det har fungert, synest eg. Når eg fortel at eg gjerne skriv om igjen og om igjen når eg lagar tekstane mine, så har det stundom vore som ei lita openberring for elevane. Ja, at det som har kome på papiret ikkje nødvendigvis må stå der, men kan forandrast. Eg har sett det har gått opp eit lys både for den eine og den andre eleven, og læraren har site bak og nikka."
Men det kan også være å knyte stoffet til barns kvardagsliv. "Når eg les eit dikt eller skal presentere eit poetisk bilete, så ber eg dei gjerne om å sjå ut, eller tenkje etter kva dei har opplevd nettopp den dagen. ...Eg tek fram egget. Og presenterer diktet:
Eg er som Eg er som eit egg kjenner eg.
Eg rullar meg bortover og bortover
Nokon løftar meg varsamt opp
No er eg inni.
Når ein skal formidle bibelske tekstar og kyrkjeleg poesi, kan det vere naturleg å knyte det opp til KRL-faget. Alle desse tekstane har sin plass i eit rom og i ein samanheng. Når ein her skal definere kva desse tekstane er, må ein først og fremst sjå dei i samanheng med den situasjonen dei høyrer til i. Defineringa av kva tekstane står for, får den konsekvensen at dei helst bør presenterast slik at tekst går saman med stad og rom. Salmar, liturgi, bibelforteljingar kjem best til sin rett om dei blir presenterte for eksempel i eit kyrkjerom, framfor eit glasmaleri, ved ein gamal kyrkjeleg merkestad, på ei pilegrimslei.
2. Det du formidlar fungerer best når du kjem inn til det innarste hos eleven Få ting i norsk skulehistorie har fått eit så negativt stempel som utvendig innlæring av bibelsoge og pugging av salmevers og katekisme. Vi har veldig mykje å ta igjen for å kunna formidle dei bibelske tekstane i på ein ny måte. Men når ein ønskjer å nå under huda på elevane, skal ein også vere forsiktig. Det kan bli for sterkt.
Forkynning/formidling Og i forhold til dei bibelske tekstane skal ein også vere medviten om at dette ikkje skal vere forkynning. Spørsmålet om forkynning handlar først og fremst om korleis materialet blir presentert. Teksten må bli presentert som noko ein skal møte, utan i tillegg å få oppfordring til å tru på det. Ein salme, ei bønn skal ikkje tros men vere eit ekte uttrykk som ein kan opne sitt indre for. Det er klart at det er ein balansegang her. Ofte må ein prøve seg fram. Og lytte seg fram til det som er det rette. Ein annan strategi er at ein kan ta fatt i det allmenne, f. eks. religiøse tekstar som handlar om takk:
Takk for gleda når vi ønskjer velkomen. Takk for gleda når vi snakkar saman. Takk for gleda når vi sit til bords. Takk for gleda når vi leikar. Takk for gledene, Gud.
(Tekst og dikt ved Oskar Stein Bjørlykke)
Litt om kva som kan passe inn i DKS sett fra skolen og ein pedagogisk synsvinkel.
Lyrikk for barn og unge Poesi kan røre ved dei inste strengane i mennesket når den er nær livet, nær problem, smerte, undring. Slike kunstopplevingar kan gje identifikasjon og skape tryggleik i ein fragmentert verkelegdom. Det poetiske uttrykket bør difor kome sterkare inn i KRL - faget, i skule/kyrkjeprosjekt, skulegudstenester osv.
Salmar Kunnskap og innblikk i tradisjonar er viktige og sentrale element i utviklinga av DKS. Salmar gjev del i dei lange linjer. Det representerer kontinuitet og har gjeve meining til folk i generasjonar. Men salmar er også nye kunstuttrykk i dag, ny poesi, som blir teken i bruk i sorg og glede.
Salmar er små kunstverk som har blitt til i møtepunktet mellom evangeliebodskapen og livserfaring. Det er dikt og komposisjon saman. "Nå er livet gjemt hos Gud" er eit eksempel på dette. Den er skriven ut frå erfaringa med å miste eit barn og å skulle fortelje eit søsken om døden. Det er mange aspekt ein kan ta fatt i gjennom salmane: - det globale (salmar frå ulike delar av verda) - forma (lys/mørk, enkel/komplisert/ sjå på teksten som eit byggverk) - forfattarar, komponistane og deira historie. (lett å finne i eigne oversiktar) - historisk - Kva salmane har betydd for menneske gjennom historia - geografisk - salmane si vandring frå land til land, folketonane - musikkformene, versemåla, metrikken.
Bibelske forteljingar Dei bibelske fortelingane er ein enorm ressurs inn i DKS. Bibelen er eit skattkammer for forteljarar. Det er forteljingar med spenning og nerve. Bibelen er den store koden som storparten av den vestlege litteratur må forståast ut frå. Forteljingane er innbakte i språket vårt, ikkje minst i biletspråket. Dei utgjer referanserammer som ein blir sett utanfor om ein ikkje kjenner. For eksempel: Ein Uriaspost, å bli til ei saltstøtte, som manna i ørkenen, forboden frukt, brennande tornebusk, og vitsen om Adam og Eva som var så tidleg oppe fordi dei gjekk med blad. Dei fleste vaksne vil gjenkjenne mykje av dei bibelske forteljingane, sjølv om vi ikkje alltid kan identifisere "kvar vi har det frå". Ikkje berre vil vi kjenne att historier vi har høyrt og sjå trådar til andre forteljingar i kulturen, men vi vil også oppdage at dei fleste menneskelege erfaringar får ansikt i desse forteljingane.
Kristen litteratur Det er behov for litteratur som kan gje auka leselyst. Ein må få bort den moralistiske/didaktiske litteraturen som har prega sokalla "kristen" barnelitteratur. Den er snill og for "dei snille". På dette feltet må det kome litteratur som er kunst. Skal kyrkja utvikle barnelitteratur må ho ha medvit om kva ho gjer og byggje på kvalitet og respekt for kunsten sitt særpreg. "Det du får høre skal åpne..." (Paul Ricoeur)
Prosjekt og prosjektidear "Bare smågutter, men..." v/ Anne Flugstad/Aimi Wallumsrød og Birgitte Bjørnstad Sæbø En fortellerteaterforestilling som baserer seg på historier fra Bibelen. Publikum blir tatt med inn i historien til tre unge menn. Disse blir utvalgt til hver sin oppgave - som virker altfor stor. Fortellingene handler om de udødelige temaene: å føle seg liten, drømmer, svik, vågemot og seier. Forestillingen bindes sammen av symboler, sanger, rytme, musikk. Det musikalske uttrykk har hentet inspirasjon fra Midtøsten. Vi har og lagt vekt på estetikken; når det gjelder scenerigg er fargesammensetninger og rekvisitter tenkt ut fra tid og sted hvor historiene foregikk. (Informasjonen er henta fra www. scenekunst.no) Kontakt: Anne Flugstad Fuglen flyg gjennom hjarta Førestillinga "Fulgen flyg gjennom hjarta" var eit samarbeidsprosjekt mellom Borgund og Molde kyrkjeakademi og Ulstein sokneråd. Stykket var skrive av forfattaren Marit Kaldhol. Regien var ved Oskar Skulstad og skodespelarar var elevar ved 3. klasse på dramalinja ved Fagerlia Vidaregåande skule. Scenografien sto 2. klasse ved formingslinja for, under leiing av lærar Britt Valle Èkroll. Astrid Eide spela cello. Med prosjektet "Fuglen flyg gjennom hjarta" nærma ein seg Gud gjennom sorg og tap. På den skulen der prosjektet vart laga, hadde ein erfaringa med at fleire elevar hadde døydd. Det var likevel lite snakk om døden. Førestillinga handlar om å miste ein ven. Det er eit poetisk handlingsbilete og er ein kombinasjon av dikt og dialog.
Erfaringane frå dette prosjektet er mellom anna at ein i kyrkjeleg samanheng for lett blir freista til å gje eit "kristent" svar. Det er viktig å kunna stille spørsmål, lage rom som skapar undring i staden for svar. Samarbeidet med elevane vrei det i ei meir open retning. Det vart eit poetisk drama avslutta med elevtekstar. Ein elev uttrykte seg slik: Kyrkjerommet verka inn på elevane. Og det gjorde noko med elevane at dei fekk ta sitt eige inn i kyrkjerommet. Det var ei god erfaring å hjelpe elevane til å forme ut sine eigne tekstar. Men det å ha teater i kyrkja er ofte ikkje lett. Kyrkjerommet er ofte så tungt, så fullt av inntrykk, så spekka med symbol at det gjer teatret vanskeleg. Kontaktar: Marit Kaldhol og Oskar Skulstad
Religiøs poesi Oskar Stein Bjørlykke har lang erfaring med å lese sine tekstar for skulebarn. Det kan vere ein idé å samarbeide med Norsk forfattarsentrum om eit prosjekt der Bjørlykke og andre forfattarar tilbyr skulane religiøse tekstar. Med andre ord: Eit opplegg for presentasjon av religiøse tekstar/religiøs poesi i skulen. Kontakt: Oskar Stein Bjørlykke
Forteljarkurs og storyline Forteljinga er den sjangeren som er nemnt oftast i L 97. Når ein tek i bruk forteljinga i skulen forsvinn ofte forskjellane mellom elevane. Dei fleste barn (og vaksne) set stor pris på å lytte til ein som kan kunsten å fortelje. Difor er det ønskjeleg at fleire lærer seg nettopp denne kunsten, også for å kunna ta den i bruk til å fortelje dei bibelske forteljingane. Dei bibelske forteljingane kan eventuelt også bli brukt i storyline: å fortelje, dikte ei forteljing, eller leve seg inn i ei forteljing og ut frå dette gå tverrfagleg vidare i ei tematisk fordjuping. Det er også ein idé å laga prosjekt der elevane får hjelp til å utvikle seg sjølv som forteljarar. Kontaktar: Fridunn Tørå, Helga Samset
Kyrkjedrama i DKS Kyrkje og teater har ei lang felles historie. I mellomalderen utvikla det seg ein teatertradisjon særleg knytt til corpus christi-festen. I starten var det lekfolk som sto for alt ved oppsetninga, både økonomisk og kunstnarisk. Heile lokalsamfunn vart involvert i utviklinga av teatret, i å bygge scener, lage effektar, kostymer... Dei var også sjølve skodespelarar og statistar. Seinare tok profesjonelle skodespelarar og forfattarar over, medan kyrkja tok seg av finansane. Ein kunne lokke med redusert tid i skjærselden for å trekkje tilskodarar. Førestillingane starta gjerne med ei bøn, ei hymne eller ei kort preike. Slik fekk ein forsamlinga til å vere stille. For at det ikkje skulle bli kjedeleg kunne ein live det heile opp med dans og sarabande eller korte humoristiske mellomspel. Etter kvart vart konseptet relativt teknisk avansert, med scenemaskineri, fleire biscener og så vidare. Seinare har kyrkje og teater på mange vis utvikla seg bort frå kvarandre. Rett nok er gudstenesta i seg sjølv eit kultisk drama, men ut over dette har det vore lite samvirke mellom kyrkje og teater. Det har tvert om vore ein skepsis i mange kyrkjeleg samanhengar til teatret. Likevel har teatret og kyrkja mange felles element, ei felles historie og eit stort potensiale for samarbeid, slik vi har sett i fleire samanhengar i dei seinare åra. I ramma av DKS ville det vere positivt om vi fekk meir samarbeid med frie teatergrupper. Historiske spel i kulturformidlinga Eit utviklingstrekk på kulturfronten er dei mange lokale historiske spela som blir sett opp. Fleire av desse tek opp tema i skjeringspunktet mellom myte og religion. Skuleframsyningar er gjerne ein fast del av opplegget. Men vi veit lite om korleis barna opplever desse spela. Er barn sitt møte med Mostraspelet eit fruktbart kulturmøte? Dette var temaet for Kjellfrid Mæland si doktorgradsavhandling ved NTNU under tittelen: Kulturmøte og kulturbryting: Dagens barn i møte med kulturskiftet i Noreg ca. 950 - 1050."
Mostraspelet samlar kvart år rundt 2000 barn til skuleframsyningar av det historiske spelet. Mæland har spurt: 1. Kva kjenneteiknar barns mytisk-religiøse erkjenning, estetiske erkjenning og historiemedvit i deira møte med kulturskiftet i Noreg ca 950-1050? I kva grad synest oppleving av aktualitet og relevans å vera viktige dimensjonar? 2. I kva grad synest desse kulturelle symbolske formene å vera føresetnader for eit fruktbart kulturmøte?
Kulturmøte i denne samanheng er møte med menneske og livsform i ei anna tid. Teorien bak studien er utforma av Ernst Cassirer og handlar om dei symbolske formene i kulturen. Mennesket er eit symbolvesen ('animal symbolicum'). Symbolbruken er den 'raude tråden' som bind menneska saman, og som gjer at me kan forstå kvarandre. Dermed blir det også viktig å tolka symbola til ei kvar tid. Her blir det viktig å ta omsyn både til det kognitive og det emosjonelle. Vi kan skilje ut fleire symbolske former som vi forstår kulturen gjennom:
myte og religion
språk
historie
kunst/estetikk
vitskap
Studien syner at barna har med både det mytisk/religiøse, det historiske og det estetiske perspektivet i det materialet dei presenterer i samband med deltakinga i prosjektet. Spelet opnar for mange samtalar om mytisk/religiøse spørsmål, sjølv om barna sjølv i liten grad trekkjer sambandslinjer til eiga notid.
Når det gjeld det estetiske perspektivet, er det interessant å sjå barna si evne til å reflektere over estetiske verdiar. Dei har spelkompetanse. Dei avslører 'triks' og liknande. Denne kompetansen har dei blant anna skaffa seg gjennom å sjå filmar. Det nyttar ikkje å kome med produksjonar som barna tek avstand frå på grunn av dårlege scenografi eller kostymer. Barna har også stor glede av å utvikle sine eigne skapande evner i form av dramatiseringar, forteljingar, teikningar osv.
Prosjekt og prosjektidear Vi tek her med to prosjekt som i utgangspunktet er retta inn mot førskolebarn. Vi meiner likevel dei er relevante for vårt prosjekt. Dei introduserer oss for metodar og tematikk som er interessante, og dei formidlar erfaringar vi trur er viktige i vår samanheng.
Små barn møter Maria-kapellet i Trondheim Eit prosjekt bygd på observasjonar av leiketema og leikeprosessar i små barn sine møte med Mariakapellet i Nidarosdomen. Prosjektet er eit samarbeid mellom kunstnarar og pedagogar og det har munna ut i teaterførestillinga Speranzas reise, for barn under 3 år. Barna vart invitert inn i kapellet og fekk røre seg fritt omkring. Rommet var til deira disposisjon og ein rydda berre bort det som kunne bli knust. Barna vart observert og ein noterte ned kvar dei sette seg, gjekk, kvilte, og elles korleis dei reagert på rommet, tok rommet i bruk, utforska det, korleis dei fann plass til rompa, utvikla hermeleikar, prøvde ut lyden i rommet osv. Dei som observerte meinte dei såg meditasjonar og registrerte at barna utvikla sine eigne lysrituale. Ut frå dei tinga barna tok opp gjennom si åtferd i rommet og ut frå deira oppførsel var det utvikla ei teaterførestilling. Kontakt: Ragnhild Steinholt
FUGL Songarane Agnes Buen Garnås og Ruth Wilhelmine Meyer har turnert med førestillinga FUGL. Dei gjev førskulebarn ei sanseleg forteljarstund i tekstilkunst, lydar, song og soge. Saman med tekstilkunstnaren Nina Thormodsæther Haugen har dei sett i scene eit program der Agnes kved (syng) og fortel – Ruth Wilhelmine fortel, og lagar ulike stemningar med si instrumentelle bruk av stemma. Båe imiterer. Førestillinga gjev barna høve til å vere stille og tankefulle. Her er det blant anna teke i bruk religiøse folketonar.
Kontakt; Agnes Buen Garnås og Ruth Wilhelmine Meyer
I tillegg til det som vart presentert på seminaret, vil vi løfte fram nokre andre prosjekt: Dukkenikkerne: Dans Frans, Barnas katedral i Bergen. Manus og regi: Anne Helene Søyseth Kontakt: www.dukkenikkerne.no Søstrene på Værket har jobba med å utvikle ”Tanumspelet” , der arenaen vil vere Tanum kyrkje. Kontakt: v/ Anne Storrusten: Tanumspelet (anne15a@online.no)
Amund Dahlen/Rune Belsvik: "Kong Hørkelpørkel og orgelet under himmelen". Eit kyrkjespel med gjøgling og tull. Amund Dahlen: Kantor I Birkeland kirke: amund.dahlen@bkf.no
3. FAGSEMINARET BARNET OG DET HUMANISTISKE PROSJEKT – Barnets plass og rolle i kirke, kunst og kultur Tid: 25.-26.september 2003 Stad: Caroline konferansesenter, Kristiansund Deltakarar og medverkande: 69 (Vedlegg 2.5.1) Program: (Vedlegg 2.5.2) Liste over foredrag, innlegg og litteratur: (Vedlegg 2.0)
Innleiing Seminaret var delt inn i tre deler: 1. Barnet i kulturen 2. Barnet og kunsten 3. Barnet i kirken
Vi meinte det var viktig å setje søkelyset på det synet på barnet som ligg i botnen for ei satsing på DKS i skulen og på trusopplæring i kyrkja. Alle foredraga frå dette seminaret er lagt ut på KKKK-festivalen sine heimesider: www.kkkkfestival.com. Vi vil difor ikkje gje noko samandrag av det som kom fram i ei rekkje av interessante foredrag. Men vi vil løfte fram nokre perspektiv som vi trur det er særs viktige å ta med seg i arbeidet med barn og kunst, anten det er i ramma av DKS eller kyrkjas eiga opplæring.
Barnet Barn har lenge blitt sett på som objekt for vaksne si pedagogiske planlegging av prosessar som skal føre dei fram til, når dei sjølve blir vaksne, å kunna bli subjekt for eiga danning. Sidan 1970-talet har det grodd fram eit anna syn på barnekulturen. Det er eit antropologisk inspirert kulturomgrep, der tesen er at barn tilhøyrer ein eigen kultur som er styrt av eigne forståings- og erkjenningsmønstre. Dette er ein kultur dei vaksne må gå i dialog med, ut frå ein grunnleggjande respekt for barnet som heile, skapande, handlande subjekt. Møtet med barnas kultur bør ut frå dette ta form av kulturutveksling – eit møte mellom to ulike kulturar.
Kunsten Kunsten har sin eigenverdi og tener ikkje noko siktemål. Det kunsten gjer er å heile tida minne oss om at det er andre menneske som ser tingen på ein annan måte. Den minnar oss om dei andre, den andre. Sett frå det perspektivet har den også ein nytte i samfunnet, sjølv om den i sitt vesen ikkje nar nytte som føremål.
”Vi har kunst for at vi skal se hvor mange forskjellige måter noe kan uttrykkes. Vi er alle kunstnere, ikke fordi vi er et stort talent, men fordi vi bringer inn i verden noe som bare vi kan.” (Ina Blom 2001: Joseph Beuys)
Monty Pyton: ”We are all different!” ”Not me!”
Det blir også sagt at kunsten både skal framandgjere og skape gjenkjenning.
”Fremmedgjørelse har med overraskelse å gjøre, det som ennå er usett, det hermetiske, det merkelige. Gjenkjennelse handler om å legge noe til opplevelsen. Med gjenkjennelsen vokser følelsen, den klargjøres, den tydeliggjøres. Men den sier også – slik kan det også se ut. Det oppstår en ny rommelighet.” (Poul Erik Tøjner, Louisianna)
Kunsten si oppgåve er å gjenvinne sansinga av livet, å sjå for første gong. Kunsten si oppgåve er å framandgjere, bryte ned vanens stengsel mot sansing og lære oss å sanse sterkt som var det første gong. (Viktor Sklovskij)
Ei tenking om kunsten som eit våpen mot vanen, mot automatiseringa av liva våre, understrekar kor nødvendig kunsten er.
Barnet og kunsten Barnet har rett til estetiske opplevingar og kunstopplevingar akkurat som vaksne. Gjennom kunsten får vi innsikt i dei eksistensielle dimensjonane ved menneska sitt liv.
I barnekulturen er det estetiske vesentleg. Barn har ein estetisk tilgang til livet og det er estetikkens logikk som er styrande. Barn har ikkje eit forhold til det estetiske. Dei lever i det, styrer etter det, hentar logikk og moral frå det. Når det er vesentleg at barn får møte estetiske opplevingar, er det fordi dei gjev innsikt i livet og kjensler som pedagogisk utforma opplegg ikkje kan gje. Og kanskje er det ikkje så stor forskjell mellom barn og vaksne når alt kjem til alt:
”Børn – som voksne” hver på deres måter har blik for og insigt i, hvornår det sjove, det morsomme, det selvforglemmende, det spænnende har mulighet for at åbne sig, ligesom de har insigt i, hvilke typer av redskaber, der kan fremme utdviklingen av den eftertragtede tilstand, Dermed er vi på vej mod en ny måde at gribe og begribe børnekultur på.”(Beth Juncker) Kvalitet Tradisjonelt har kvalitet i kunsten handla om godt handverk og formale estetiske eigenskapar ved verket. Når det formale har blitt viktig, så heng det saman med ei lausriving av form frå funksjon. Verket skulle dømast ut frå seg sjølv og ikkje ut frå den samanhengen det var brukt i. Kriteria var knytt til heilskap, kompleksitet og intensitet. Koplar ein saman kriteria for godt handverk og estetisk form har ein eit grunnlag for å seie noko om kvalitet. Dei seinare åra ser vi at nye kriteria har kome til: Dei er handlingsorientert og kjenslevare for konteksten fram for formorienterte. Dei er meir orientert om ideen og kommunikasjonen enn om handverket. Dei er effekt- og konsekvensorientert framfor verk-autonome. Ein spør: Kva oppnår kunstnaren med verket? Dei er handlingsimmanente instrumentale framfor nyttige til andre føremål. Handlinga er valt for å vekke spesielle reaksjonar. (Anne Brit Gran)
Leif Hernes har nokre refleksjonar om kvalitet ut frå eigne erfaringar: Barn er på lag med kunsten og viser empati både for skodespelar og rollefigur. Barn har stor evne til å oppleve kompleksitet. Barn treng rom der dei kan puste ut og fordjupe seg i. Ein skal vere forsiktig med å haste for fort vidare, sjølv om dei vaksne opplever at utrykket er tregt. Nærleik til barna er viktig og det å rette seg inn mot barna sitt nivå (også fysisk). Formidlaren må ha kunnskap om barn og korleis barn tenkjer. Det er også viktig med ei opa halding i forhold til barna, der dialogen får plass. Den vaksne skal vere seg medviten om korleis kunstverket verkar på barna. Mange førestillingar dobbeltkommuniserer med humor retta mot dei vaksne. Dette forvirrar dei minste. Ein skal vere truverdig i det ein gjer og konsentrere seg om barna. Dei vaksne kan stundom stå i vegen for barna si oppleving. Det er difor viktig at ”velmeinande” vaksne reflekterer over si eiga rolle i ein formidlingssituasjon. Det er eit mål å skape kunst der barn er meddiktande.
Scenekunst for barn er ein eigen sjanger, og det finst eigne kvalitetskriterie når det gjeld kunstformidling til barn. Desse trengst det eit vidare arbeid for å definere.
Barn og kunst i kyrkjeleg samanheng I kyrkjeleg samanheng har kunsten ofte blitt forstått som illustrasjon på ei kognitiv sanning, eller den er brukt som eit middel til å formilde moralsk lærdom. Kunsten har vore eit verkemiddel for å nå eit ferdig definert mål som eigentleg dreier seg om noko anna. Det er difor ekstra viktig at ein i kyrkjeleg krinsar forfektar at sansinga er eit mål, ikkje eit middel for å nå ei erkjenning som kan formulerst på annan måte. Å ta kunsten på alvor i kyrkja – er å ta menneska på alvor som heile skapande og sansande menneske.
Og når vi møter barnet handlar det også om å søkje og finne barneteologisk perspektivet på teologien. Det vil seie ein teologi som legg barnas erfaringar som fullverdige menneske til grunn. Ein slik teologi må heile tida setje dei eksisterande gudsbileta på prøve og revidere dei i lys av barnas erfaringar. Særleg er det naudsynt med ei kritisk lesing av dei tekstane som omhandlar barneoffer.
4. OPPSUMMERANDE Prosjektet vårt har avdekka at det skjer mykje skapande arbeid i skjeringspunktet kyrkje, kunst, skule. Det er mange miljø som er opptekne av dette og som ønskjer å utvikle vidare prosjekt i eit samarbeid mellom kyrkja, skulen og dei andre kulturinstitusjonane. Mange kunstnarar og frie grupper er også involvert.
Fleire har etterlyst prosjekt som inviterer til kontemplasjon. Kontemplasjon er ut til å vere bortimot fråverande i dei tilboda barn får i vår tid. Barn treng noko som er stille og tankefullt, der det er forventning og der dei får bruke kroppane, ver til stades og kjenne energi og kraft. Ofte blir det for mange beskjedar. Beskjedar lagar støy.
Det er også lagt vekt på at barna skal få med seg noko i den kulturelle skulesekken som held når livet bryt i mot. Det kan vere dikt eller salmestrofer, tekstar eller bilete som kan bere gjennom eit møte med dei mørke sidene ved livet. Men ikkje berre det; Humoren, leiken og latteren har også sin plass i dei heilage romma. Ved å kombinere fagkunnskap/ profesjonalitet på eit kunstfelt og lokalkunnskap kan ein få spanande prosjekt. Sentrale institusjonar kan slik vere med å utvikle formidlingsprosjekt som knyter an til det lokale. Slike prosjekt ville ha stor fleirbruksverdi.
Vi ser eit særleg behov for prosjekt der barn kan ta kropp og sansar i bruk og utforske og oppdage kyrkjerommet. Men her vil det vere ei spenning mellom det å ufarleggjera rommet på same tid som det ikkje mistar sin særeigne karakter som eit heilagt rom.
I vårt prosjekt blir vi ståande overfor nokre særlege utfordringar i forhold til formidlinga av religion i skulen. Dette spørsmålet har vi kome tilbake til i alle arbeidsseminara. Vil kunstformidlingsprosjekt i kyrkja kome i konflikt med internasjonale konvensjonar om religionsfridom og foreldrerett? Det er eit mål at tiltak i ramma av DKS er tiltak alle barn skal kunna vere med på. Formidlingsprosjekta bør difor vere bygd på eit medvit om L-97 si overordna forståing av at skulen ikkje er ein arena for forkynning. Kunnskap om tru er noko anna enn opplæring til ei bestemt tru. Prosjekt som inneber at ein praktiserer ein religion vil krevje at elevar som tilhøyrer andre religionar eller livssyn får fritak. Slik vi ser det, er det særleg viktig å vere opne om kav som skal skje når det er eit prosjekt som knyter seg til ein særskild religion. God, tydeleg og konkret informasjon om innhaldet er heilt naudsynt for at foreldreretten skal vere reell. Det blir viktig for kyrkja, kunstnarar og kulturinstitusjonar å framstå som tydelege og å definere seg sjølv og det ein har å kome med.
Når vaksne skal arbeide med barn må dei vere i dialog med barna og den kulturen barna representer. Det handlar om eit kulturmøte. Vaksne må ta barna på alvor som heile og skapande menneske. Barna må ikkje bli sett på nokon som skal fyllast med noko. I kommunikasjon med barna skjer det ei kulturutveksling. Det er difor naturleg å tenkje i utvekslingskategoriar.
I kyrkjeleg samanheng har det vore ein tung tradisjon for å tenkje instrumentelt og nyttebasert om kunsten si rolle. Dette gir oss ei ekstra stor utfordring når vi går inn på dette feltet. Det er krefter som dreg i retning av å gjere kunst til eit pedagogisk reiskap i trusopplæringa eller i formidlinga av den kristne trua. Og det er ein tung tradisjon som skal vendast for å kunne utvikle prosjekt som byggjer på det synet at kunsten har sin eigenverdi og ikkje sin verdi som eit reiskap for ei erkjenning vi elles kunne fått på anna vis.
Men med eit medvit om kunsten sin eigenverdi, kombinert med kunnskap om barnet og barnekulturen, og eit seriøst arbeid med utvikle prosjekt som baserer seg på respekt for kunsten og for barnet, er det eit stort potensiale for å utvikle nye kvalitetsproduksjonar til barn og med barn med utgangspunkt i kyrkjene og dei kulturuttrykka og den kunsten dei rommar.
Barnet trivest ofte godt med kunst som spelar på eit breitt sanseregister. I den kyrkjelege tradisjonen spelar kunstartane saman. Det opnar for nyskapande prosjekt som nettopp inviterer til eit kyrkjeleg kunst- og sansesamspel.
Norske kirkeakademier
Postadresse: Postboks 1043 Sentrum 0104 OSLO Besøksadresse: Rådhusgata 1-3
Tlf: 23081450/51
Faks 23 08 13 81 E-post
